افكارى كه از اين عواطف برمىخيزد . آيات متعددى « 1 » دلالت دارد بر اينكه ميدان عمل تاخت‌وتاز شيطان همانا ادراك انسانى ، و ابزار كار او عواطف و احساسات بشرى است . و به شهادت آيهء « الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ » « 2 » اوهام كاذب و افكار باطل را شيطان در نفس انسان القا مىكند . « 3 » س 90 - افكار و اعمال زشت و باطلى كه از انسان سر مىزند تا چه حدّى از آن را مىتوان القاءات شيطان به حساب آورد ؟ ج - اين القاءات طورى نيست كه انسان آن را احساس نموده ميان آنها و افكار خودش فرق بگذارد ، و آن را مستند به كسى غير از خود بداند ، بلكه بدون هيچ ترديدى آن را نيز افكار خود دانسته و عينا مانند دو دو تا چهار تا و ساير احكام قطعى از خود و از رشحات فكر خود مىداند . و هيچ منافاتى ندارد كه افكار باطل ما هم مستند به خود ما باشد و هم بگويى كه شيطان آن را در ما القا كرده ، همانطورى كه بسيارى از افكار و تصميمات ما در اثر خبرى كه ديگرى داده و يا حكمى كه كرده در ما پديد آمده است ، و ما در عين حال آن را از خود سلب ننموده استقلال و اختيار خود را در آن انكار نمىنماييم ؛ و اگر آن فكر و آن تصميم را عملى كرديم و توبيخ و سرزنشى بر آن مترتب شد تقصير را به گردن كسى كه آن خبر را آورده و يا آن دستور را داده نمىاندازيم . ابليس هم در قيامت همه گناهان را به گردن خود بشر مىاندازد ، و مىگويد : تنها كارى كه من كرده‌ام اين بوده كه شما را به گناه دعوت كرده و به

--> ( 1 ) . ر . ك : سورهء اعراف ، آيهء 17 ؛ سورهء حجر ، آيهء 39 ؛ سورهء نساء ، آيهء 120 ؛ سورهء نحل ، آيهء 63 . ( 2 ) . سورهء ناس ، آيهء 5 . ( 3 ) . الميزان ؛ ج 8 ، ص 46 و 47 . [ با تصرف ]